Aterlierbezoek werkgroep BPF - Nationaal Archief en KB Nationale Bibliotheek - 7 mei 2026
Door Luca van der Zande en Mariska Castelijn
Op 7 mei 2026 organiseerde de werkgroep Boek, Papier en Fotografisch materiaal een
gecombineerd atelierbezoek naar het Nationaal Archief (NA) en de KB Nationale Bibliotheek
(KB) in Den Haag. Na afloop was er een borrel gesponsord door Restauratoren Nederland voor
alle deelnemers om de geslaagde dag nog eens door te nemen en elkaar beter te leren kennen.
Nationaal Archief
Het eerste bezoek van de dag vond plaats in het Nationaal Archief (NA). Het team van
restauratie bestaat uit 4 restauratoren, 1 restauratie-assistent en een conserveringsadviseur.
Tijdens het atelierbezoek lieten boek-en papierrestauratoren Lieve Meulenbeld en Annemarie
Wierda verschillende projecten zien waar (momenteel) aan wordt gewerkt in het archief.
Dagelijks werk
Naast de conservering en restauratie van boeken en (grote) papieren objecten hebben de
restauratoren ook taken die dagelijks terugkeren. Zo worden dagelijks scans van objecten
gemaakt (het zogenaamde ‘scanning on demand’ als bezoekers het object willen inzien. Daar is
vaak eerst conservering en/of restauratie voor nodig. Het archief gebruikt daarom een
kleursysteem met stippen om aan te geven of iets direct naar de leeszaal kan, of dat een object
eerst restauratie nodig heeft of dat het alleen in het bijzijn van een restaurator mag worden
ingezien. Een paar keer per jaar helpen zij bij het hanteren van objecten op de leeszaal die te
fragiel worden geacht.
Een van de bijzondere objecten waar eerder aan is gewerkt was een perkamenten band
waarvan de omslag gemaakt was van een oude kaart. Het gaat om een VOC-boek met kopieën
van brieven en administratie. De omslag is een bijzondere oude kaart. De omslag is al eerder
losgehaald, maar vervolgens teruggeplaatst. Omdat interesse in de kaart bleef bestaan en men
deze vaker wilde zien, is er schade ontstaan. Om deze reden is er de keuze gemaakt om het
omslagmateriaal permanent los te laten van de band. Het perkament is gevlakt en
gerestaureerd en kan nu veilig worden bestudeerd. De band zelf is een onderdeel van een
serie, waardoor er nog vergelijkbare kopieboeken bestaan die tonen hoe de band er (met
bekleding) uit heeft gezien.
Grootformaat kaart
Naast het dagelijks werk, krijgen de restauratoren in het NA jaarlijks de kans om een
uitdagende behandeling te doen om hun vaardigheden op peil te houden. Een voorbeeld
hiervan was een grootformaat kaart die op Japanse wijze is gedoubleerd, na aanleiding van een
workshop die collega Alexandra Nederlof in Japan heeft gevolgd.
Annemarie vertelde de groep over een particuliere collectie van fotoalbums die reeds verworven
is door het archief. Deze banden vol foto’s zijn unieke objecten die elk een goede zorg vergen.
De inhoud van de albums is namelijk erg gevoelig en vertelt veel over hoe het er in de Tweede
Wereldoorlog aan toe ging in Indonesië. Daarnaast zijn de objecten ook materiaaltechnisch
interessant: ze zijn bijna allemaal gebonden in kleurrijk batik en bestaan uit mixed-media zoals
papier, foto's, geschreven teksten en plastic fotohoekjes. Net als boeken met haarlokjes of
herbaria wordt telkens de afweging gemaakt: wordt het onderdeel (foto, plant, lok) losgehaald
en verpakt, terug vastgezet of voorzien van een tussenvel ‘Renaissance paper’. Dit zijn telkens
overwegingen vanuit het toekomstig gebruik: of ze later in gebruik komen in de studiezaal of in
een tentoonstelling maakt uit voor deze keuzes.
KB nationale bibliotheek
Na het bezoek aan het NA, ging de groep naar de KB Nationale Bibliotheek (KB) voor een
rondleiding door het atelier. Het team in de KB bestaat uit vijf restauratoren, een
conserveringsadviseur, behoudsmedewerker, registrar en chemisch analist. Restaurator Luca
van der Zande en chemisch analist Yauvani Bakas vertelden meer over hun werk bij de KB.
Restauratie verhuis
Luca werkt met name voor de verhuizing, wat inhoudt dat hij de boeken voorbereid voordat ze
worden verhuisd naar het nieuwe robotmagazijn buiten Delft. Momenteel staan er 8400 boeken
geregistreerd die restauratie nodig hebben voordat ze veilig kunnen worden verhuisd. Enkele
jaren geleden is er een uitgebreide inventarisatie van elk boek gemaakt, waarbij is gekeken
naar aanwezige schades en hoeveel tijd er nodig is om ze te stabiliseren voor een veilige
verhuizing. Vaak betreft dit schade aan de kapjes en een groot deel van de boeken kan binnen
30 minuten worden gestabiliseerd. Boeken die meer dan zes uur nodig zouden hebben, worden vanwege de beperkte beschikbare tijd voorzien van een doos en pas na de verhuizing
gerestaureerd.
Collectie Edam
Hoewel voor de inventarisatielijst ieder boek is bekeken, komen er toch soms onverwachts
restauraties bij. Nieuwe schade ontstaat bijvoorbeeld bij het hanteren van de collectie. Luca
vertelde dat er ook door onderzoek meer restauratiewerk kan ontstaan zoals ook het geval is bij
het onderzoek naar de collectie Edam. Restauratie voor deze collectie wordt uitgevoerd zodat
de banden veilig op de leeszaal kunnen worden bestudeerd door de onderzoeker.
Restanten
Ter voorbereiding van de verhuizing kwam de KB ook enveloppen tegen met restanten van
boeken uit de collectie. Deze restanten zijn in het verleden verzameld, vermoedelijk met de
intentie ze terug te plaatsen. Dit is echter nooit gebeurd. Het restauratieteam besloot ze nu wel
vast te zetten zodat deze delen weer bij het juiste boek zijn teruggeplaatst en de restanten niet
kwijtraken. 
Consolideren van middeleeuwse manuscripten
Naast de dagelijkse conservering-en restauratiewerkzaamheden voor de verhuizing houdt het
restauratieteam zich ook bezig met het consolideren van middeleeuwse manuscripten. Dit vormt
een onderdeel van het project van digitalisering van middeleeuwse handschriften. De
Handschriften worden gecontroleerd op schade door boekrestaurator Margot Terpstra, die
vervolgens noteert welke banden extra controle onder de microscoop nodig hebben. Met een
zacht penseel bekijken de restauratoren deze werken onder de microscoop om te kijken of
pigmenten loszitten en zorgen voor beeldverlies. Indien nodig worden ze vastgezet met een
consolidant, door middel van een penseel of vernevelingsapparaat. De manier van applicatie is
afhankelijk van het type schade. 
Nicole van der Sterren vertelde ons meer over de beeldstudio van de KB waarbij oud
beeldmateriaal gevonden is van middeleeuwse handschriften. Een historische manier van
digitaliseren dus! De drie dozen met 350 glasnegatieven waren teruggevonden in een koelcel
en bevatten afbeeldingen gemaakt tussen 1930 en 1950. Dit is waarschijnlijk het oudste
beeldmateriaal dat in de KB is vervaardigd en is inmiddels opgenomen in de collectie. De
glasnegatieven worden schoongemaakt en herverpakt, zodat ze veilig bewaard kunnen worden
voor de toekomst.
Gevaarlijke stoffen
Naast de behandeling van boeken besteedt de KB ook aandacht aan de aanwezigheid van
gevaarlijke stoffen in de collectie. Chemisch analist Yauvani liet een paar voorbeelden van
boeken zien die positief zijn getest. Momenteel wordt de collectie getest op arsenicum met
behulp van een testkit van Merck. Arsenicum is in het verleden onder andere gebruikt als
pigment en werd bijvoorbeeld aangebracht op de band, snede, schutbladen of andere
onderdelen van boeken. Niet alleen groene, maar ook gele en blauwe kleuren testen vaak
positief.
handen, gereedschap of het werkoppervlak. Het is dus van groot belang jezelf te beschermen
door handschoenen te dragen wanneer mogelijk of de handen regelmatig te wassen. De
werkoppervlakken in de KB worden regelmatig schoongemaakt met een kleefdoek die Yauvani
heeft getest op effectiviteit om (voor het blote oog onzichtbare) arsenicumdeeltjes te
verwijderen.
Inmiddels zijn ook andere stoffen onder de aandacht gekomen van de KB. De collectie zal met
behulp van een XRF-scanner worden getest op de aanwezigheid van de verschillende
gevaarlijke stoffen, zoals kwik, lood, chroom-6 en DDT. Het onderzoek is echter nog in de
pilotfase en het testen van de volledige collectie zal over enkele maanden van start gaan. Het is
nog niet bekend wat de grenswaarden van deze stoffen zijn en in hoeverre ze een gevaar
vormen voor de gezondheid. Wel is bekend dat deze stoffen kankerverwekkend zijn en dat
bijvoorbeeld kwik (in tegenstelling tot arsenicum) door de huid kan worden opgenomen. Zowel
kwik als arsenicum kunnen als pigment (zichtbare kleur) als pesticide (onzichtbaar) zijn
toegepast. Wanneer er meer bekend is over de gevaarlijke stoffen zal de KB haar bevindingen
delen met het publiek.
Afsluiting
De atelierbezoeken voor de werkgroep BPF waren zeer geslaagd en werden feestelijk
afgesloten met een borrel in de zon. Dank aan alle restauratoren voor hun enthousiasme, hun
interessante verhalen en het openstellen van het ateliers en dank aan alle deelnemers voor
jullie aanwezigheid!
Alle foto’s in deze blog zijn gemaakt door de auteurs, tenzij anders vermeld.