BLOG- Workshop Photo Salvaging 10 en 11 september 2026
Auteur: Mariska Castelijn Overstromingen zijn helaas een steeds vaker voorkomend fenomeen in de wereld. Klimaatverandering en een vaak niet goed onderhouden infrastructuur zorgen voor onmetelijke schade aan het getroffen gebied. Naast menselijke slachtoffers is er natuurlijk ook veel schade aan cultureel erfgoed waar we als restauratoren rekening mee moeten houden. Des te belangrijker was de workshop ‘Photo Salvaging’ (10 en 11 september 2026) in het Nationaal Archief in Den Haag, om restauratoren praktisch en mentaal voor te bereiden op schade aan foto’s na een overstroming en hoe te handelen als deze zich aandient.
Comunidad Valenciana
Op 29 oktober 2024 vond een grote overstroming plaats in de nabije buurt van de stad Valencia genaamd Comunidad Valenciana. Fotorestaurator Ana Carreres Llopis zag het in haar woonplaats gebeuren. Nadat alle hulp in gang was gezet om mensen te redden, moest er wat gebeuren aan de beschadigde objecten. Met name aan foto’s omdat zij visueel het meest verbonden zijn met de dierbaarste herinneringen van families. Op 4 november startte Ana samen met vijf verschillende universiteiten, andere organisaties én 200 vrijwilligers het project ‘Salvem les Fotos’ (Red de Foto’s). Een project waarbij met behulp van conserveringstechnieken losse foto’s en werken uit fotoalbums veilig worden gesteld. Het project loopt momenteel (oktober 2026) nog steeds om de foto’s van 1300 Valenciaanse families te redden.
Ana zette zich vanaf het begin van het project al in voor de conservering van de objecten. Zij deed tijdens haar masterscriptie literatuuronderzoek en verrichtte testen om te zien welke methoden goed zouden werken. Fotorestaurator Paula Ogayar Oroz (V&A, MsC UvA) zorgde voor een goed werkend data registratiesysteem om te zorgen dat de objecten in het atelier niet zoek zouden raken en geen onnodige data van de families werden gedeeld met medewerkers en de media. Beide restauratoren gaven in Nederland een workshop voor Restauratoren Nederland over hun ervaringen en bevindingen van het project. De workshop bestond uit een mix van presentaties, discussies en oefeningen in de praktijk.
Stakeholders
Tijdens de eerste discussies in de workshop bleek al snel dat een restaurator in een tijd van ramp afhankelijk is van verschillende partijen (stakeholders): hulporganisaties zoals de brandweer en politie, organisaties die zorgen voor het transport van aangetaste objecten zoals Blue Shield of De Haagse Pilots e.d. Het werd aangeraden een lijst met hulporganisaties voor te bereiden en al contact te zoeken zodat de partijen tijdens een ramp goed samenwerken. Het kan ook heel goed dat een restaurator wordt ingeschakeld als adviseur en niet als helpende hand.
Schade aan foto’s
In Spanje hadden Ana en Paula door de grootte van de ramp echter geen toegang tot deze hulptroepen. Zij hadden dan ook vooral te maken met andere praktische problemen zoals de capaciteit van vriezers, toegang tot schoon drinkwater en het verlagen van vocht in de werkruimtes. Bij een dergelijke ramp zijn veel huis-tuin-en-keuken oplossingen nodig, want een volledig werkend restauratieatelier is niet altijd bereikbaar. Het kan heel goed voorkomen dat de stroom is uitgevallen en er geen ruimte is in vriezers om natte werken tijdig in op te slaan. In Comunidad Valenciana waren de omliggende bewoners een redder in nood: restauratiestudenten kwamen als vrijwilliger helpen de foto’s te conserveren of ze in rugzakken naar de werkruimten te brengen en omliggende bewoners gaven gelddonaties of kochten vriezers of ventilatoren voor het project. Met behulp van social media posts konden families thuis al het een en ander proberen te behouden aan hun familieherinneringen. Families brachten hun objecten in vuilniszakken en plastic naar de werkplekken toe. Ze waren er slecht aan toe. De meeste fototechnieken kunnen in essentie niet tegen vocht, omdat de emulsielaag hierop sterk reageert en kan delamineren, gaat vloeien of veranderen in glans. Daarnaast kan de papieren drager sterk vervormen of verkleven als een blok van lagen foto’s aan elkaar. Een andere grote zorg is schimmelgroei die door vuil (o.a. modder) en vocht al na 48 uur zorgt voor grotere problemen. In Spanje was de luchtvochtigheid zeer hoog en moesten sommige gebrachte werken in de zon worden gedroogd om schimmelgroei te voorkomen.
Behandeling
Tijdens het werken aan de objecten was het nodig een FPPE-2 masker, handschoenen en een labjas te dragen omdat er veel blootstelling was aan modder, schimmels en vuil. De meeste foto’s werden zo snel als mogelijk ingevroren om er later rustiger aan te kunnen werken en schimmelgroei te stoppen of vertragen. Zo konden foto’s bestaand uit een gelatine laag vaak beter van elkaar worden losgehaald na het invriezen (tot -18 graden). Albums werden uit elkaar gehaald om de foto’s te kunnen laten drogen. Soms moest het glas van een fotolijst voorzichtig worden gebroken of plastic tussenvellen los worden gemaakt. Het werd gezien als een succes als het beeld van de foto nog visueel herkenbaar is, met name gezichten van familieleden. De beschadigde delen konden dan als mogelijk digitaal worden gereconstrueerd.
Praktijk
Tijdens de workshop mochten wij, restauratoren, ook proberen foto-objecten van elkaar te scheiden en zo veilig te stellen. De objecten werden van elkaar af geweekt in baden van Photo-Flo Kodak 200 (14 graden) en afgespoeld in koud water (en tijdens het project van een 70:30 ethanol-water bad voorzien om de objecten van schimmel te desinfecteren). Sommige foto’s moesten tijdens het scheppen met de Photoflo, soms met twee personen met kracht van elkaar af worden getrokken omdat ze zo waren verkleefd. Daarna werden ze gedroogd aan een waslijn (chromogene drukken) of – als mogelijk qua techniek (BW foto/’s) – in een speciale droogstapel (met honingraatkarton, filtreerpapier, Filendon en TST/dik Hollytex en ventilatoren in een soort windtunnel) gedroogd. Na de behandeling werden de foto’s in een omslag en met USB teruggeven aan de desbetreffende familie.
Emotioneel
Tijdens de workshop werd het vloeien van kleuren al snel zichtbaar. Chromogene drukken vloeiden in elkaar over en waren soms maar moeilijk te redden. Verder is het belangrijk te letten op een goede werkhouding omdat het werk veel energie vergt en dezelfde handelingen. Wat echter het meest duidelijk werd was de emotionele lading: werken aan foto’s van families die alles zijn kwijtgeraakt geeft een ontzettende druk de beelden te redden die nog wel zijn overgebleven. Tijdens de praktijkoefeningen was de emotie ook bij de groep te merken. Op dag 2 gebruikten we echte foto’s van getroffen families. Als een foto’s te beschadigd bleken was het besef groot dat dit ook voor verdriet zou zorgen bij de familie. Ana en Paula deelden hun persoonlijke verhalen en dat van de families en benadrukten dat het van belang is te zorgen voor genoeg mentale rust om te kunnen functioneren in een omgeving van een ramp. Zorg eerst voor jezelf; daarna komen pas de objecten om voor te zorgen. Na deze workshop was de groep zich zeker heel wat bewuster geworden en had meer inzicht hoe te handelen na een overstroming.
Dank
Hartelijk dank aan Ana en Paula voor het delen van al hun kennis en voor het Nationaal Archief voor het openstellen van hun atelier. Tot slot wil ik graag Restauratoren Nederland bedanken voor de financiële bijdrage zodat ik aan deze workshop kon deelnemen. Wil je ook gebruikmaken van het Educatiefonds om een workshop of conferentie bij te wonen? Klik voor meer informatie op de link.
Alle families van de foto-objecten die te zien zijn in deze blog, en de objecten die werden gebruikt als oefenobjecten tijdens de workshop, hebben auteursrecht vrijgegeven voor gebruik. Deze beelden gelieve niet zonder toestemming overnemen voor andere doeleinden.